Çölyak hastalığı, gluten adı verilen proteine karşı bağışıklık sisteminin anormal tepki vermesi sonucunda ortaya çıkan, ince bağırsağı etkileyen kronik bir hastalıktır. Buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan gluten, çölyak hastalarında ince bağırsağın iç yüzeyindeki yapılara zarar verebilir. Zamanla besinlerin emilimi bozulabilir ve çeşitli sağlık sorunları gelişebilir.
Çölyak hastalığı, yalnızca sindirim sistemiyle sınırlı değildir. Karın ağrısı, şişkinlik ve ishal gibi belirtilerin yanı sıra kansızlık, halsizlik, kemik yoğunluğunda azalma ve cilt problemleriyle de kendini gösterebilir. Bazı kişilerde ise belirgin bir şikâyet görülmeyebilir.
Çölyak Hastalığı Nedir?
Çölyak hastalığı, gluten tüketildiğinde bağışıklık sisteminin ince bağırsaktaki dokulara zarar vermesiyle ortaya çıkan otoimmün bir hastalıktır. Otoimmün hastalık, bağışıklık sisteminin yanlışlıkla vücudun kendi hücrelerine saldırması anlamına gelir.
Sağlıklı bir ince bağırsakta bulunan villus adı verilen küçük parmak benzeri çıkıntılar, vitaminlerin, minerallerin ve diğer besin öğelerinin emilmesini sağlar. Çölyak hastalığında bu yapılar zarar görerek düzleşebilir. Bunun sonucunda besin emilimi azalır ve vücutta çeşitli eksiklikler oluşabilir.
Çölyak hastalığı bulaşıcı değildir. Her yaşta ortaya çıkabilir ve genetik yatkınlığı bulunan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir.

Çölyak Hastalığı Neden Olur?
Çölyak hastalığının kesin nedeni tam olarak açıklanamamıştır. Ancak genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi ve gluten tüketimi hastalığın gelişiminde önemli rol oynar.
Çölyak hastalığıyla ilişkili başlıca faktörler şunlardır:
-
Genetik yatkınlık: Ailesinde çölyak hastalığı bulunan kişilerde risk artabilir.
-
Bağışıklık sistemi: Gluten tüketimi, genetik olarak yatkın kişilerde bağışıklık sisteminin ince bağırsak dokusuna tepki vermesine neden olabilir.
-
Çevresel faktörler: Bazı enfeksiyonlar ve çevresel etkenler hastalığın ortaya çıkışını etkileyebilir.
Çölyak hastalığı her yaşta teşhis edilebilir. Çocukluk döneminde ortaya çıkabileceği gibi yetişkinlikte, hatta ileri yaşlarda da fark edilebilir.
Çölyak Hastalığının Belirtileri Nelerdir?
Çölyak hastalığının belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı hastalarda sindirim sistemi şikâyetleri ön plandayken bazı kişilerde kansızlık, yorgunluk veya kemik sorunları gibi bağırsak dışı belirtiler görülebilir.
Çölyak hastalığının en sık karşılaşılan belirtileri şunlardır:
-
Sürekli veya tekrarlayan ishal
-
Karında şişkinlik ve gaz
-
Karın ağrısı ve kramp
-
Kabızlık
-
İştahsızlık ve kilo kaybı
-
Sürekli yorgunluk ve halsizlik
-
Demir eksikliği anemisi (kansızlık)
-
Ağız içinde tekrarlayan aftlar
-
Kemik ve eklem ağrıları
-
Ciltte kaşıntılı döküntüler
-
Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği
Bazı kişilerde hiçbir belirgin sindirim sistemi şikâyeti olmayabilir. Bu nedenle özellikle açıklanamayan demir eksikliği, uzun süreli halsizlik veya nedeni belirlenemeyen kilo kaybı durumlarında çölyak hastalığı da değerlendirilmelidir.
Çölyak Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
Çölyak hastalığının tanısı, hastanın şikâyetleri, aile öyküsü, kan testleri ve gerekli durumlarda ince bağırsak biyopsisi değerlendirilerek konulur.
Tanı sürecinde kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:
1. Kan Testleri
Çölyak hastalığının araştırılmasında öncelikle antikor testlerinden yararlanılır. En sık kullanılan testlerden biri doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA) testidir. Total IgA düzeyi de değerlendirilerek test sonuçlarının doğru yorumlanmasına yardımcı olunur.
2. Endoskopi ve İnce Bağırsak Biyopsisi
Gerekli görülen hastalarda endoskopi yapılabilir. Bu işlem sırasında ince bağırsağın başlangıç bölümünden küçük doku örnekleri alınarak mikroskop altında incelenir. Bağırsak yüzeyindeki villus yapısının zarar görüp görmediği değerlendirilir.
3. Genetik Testler
HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genetik testleri bazı durumlarda tanı sürecine yardımcı olabilir. Bu genlerin bulunması tek başına çölyak hastalığı olduğu anlamına gelmez. Ancak her iki genin de bulunmaması çölyak hastalığı olasılığını önemli ölçüde azaltır.
Çölyak Hastalığında Beslenme Nasıl Olmalıdır?
Çölyak hastalığında temel yaklaşım, yaşam boyu glutensiz beslenmektir. Gluten içeren yiyeceklerin tüketilmesi bağırsak hasarının devam etmesine neden olabilir.
Çölyak hastalarının dikkat etmesi gereken besinler şunlardır:
-
Buğday, arpa ve çavdar içeren ürünler
-
Normal unla hazırlanmış ekmek ve hamur işleri
-
Makarna ve bulgur
-
Gluten içeren hazır gıdalar
-
İçeriğinde gluten bulunan bazı soslar ve işlenmiş ürünler
Pirinç, mısır, patates, karabuğday, sebze, meyve, et, yumurta ve doğal olarak glutensiz baklagiller uygun şekilde hazırlandığında tüketilebilir.
Ayrıca çapraz bulaşmaya dikkat edilmelidir. Glutensiz bir yiyeceğin gluten içeren ürünlerle aynı kesme tahtasında hazırlanması veya aynı kızartma yağında pişirilmesi de sorun oluşturabilir.
Çölyak Hastalığı Tedavi Edilebilir mi?
Çölyak hastalığının günümüzde hastalığı tamamen ortadan kaldıran kesin bir ilaç tedavisi bulunmamaktadır. Temel yaklaşım, yaşam boyu glutensiz beslenerek bağırsak hasarını önlemek ve besin emilimini desteklemektir.
Glutensiz beslenmeye geçildikten sonra bağırsak dokusu zamanla iyileşebilir. Ancak iyileşme süresi kişiye ve bağırsaktaki hasarın düzeyine göre değişir.
Demir, folik asit, B12 vitamini, D vitamini ve kalsiyum gibi eksiklikler hekim değerlendirmesiyle belirlenebilir. Gerekli durumlarda uygun takviyeler planlanabilir.
OFM Antalya Hastanesi’nde çölyak hastalığından şüphelenilen kişilerin şikâyetlerinin ve gerekli tetkiklerinin ilgili hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
Sindirim sistemiyle ilgili uzun süren şikâyetleriniz, açıklanamayan kansızlık veya besin emilimiyle ilgili sorunlarınız varsa hekim değerlendirmesi almanız önemlidir. Çölyak hastalığının erken teşhisi, olası beslenme eksikliklerinin ve bağırsak hasarının önlenmesi açısından önem taşır. Çölyak hastalığı hakkında daha fazla bilgi almak ve size en uygun tedavi seçeneklerini öğrenmek için OFM Antalya Hastanesi’nin Gastroentroloji bölümüyle iletişime geçebilirsiniz.
Çölyak Hastalığı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çölyak hastalığı tamamen geçer mi?
Çölyak hastalığı kronik bir hastalıktır ve yaşam boyu devam eder. Gluten tüketilmediğinde bağırsak dokusu iyileşebilir ve belirtiler azalabilir. Ancak gluten tüketimine yeniden başlanması hastalığın tekrar aktifleşmesine neden olabilir.
Çölyak hastalığı kilo kaybına neden olur mu?
Evet. İnce bağırsakta besin emiliminin bozulması kilo kaybına yol açabilir. Bazı hastalarda ise kilo kaybı görülmeden yalnızca şişkinlik, kansızlık veya halsizlik gibi belirtiler ortaya çıkabilir.
Çölyak hastaları hangi ekmekleri yiyebilir?
Çölyak hastaları buğday, arpa ve çavdar içermeyen, glutensiz olarak üretilmiş ekmekleri tercih etmelidir. Ürünlerin etiketleri kontrol edilmeli ve çapraz bulaşma riskine dikkat edilmelidir.
Çölyak hastalığı sonradan ortaya çıkar mı?
Evet. Çölyak hastalığı çocukluk döneminde görülebileceği gibi yetişkinlikte veya ileri yaşlarda da teşhis edilebilir. Genetik yatkınlığı olan kişilerde hastalık farklı yaşlarda belirti verebilir.
Çölyak hastalığı hangi bölüm tarafından teşhis edilir?
Çölyak hastalığının teşhis ve takibinde Gastroenteroloji bölümü görev alır. Çocuklarda ise Çocuk Gastroenterolojisi tarafından değerlendirme yapılabilir. Kan testleri ve gerekli durumlarda endoskopi ile tanı süreci yürütülür.
Önemli Bilgilendirme: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşır. Tanı ve tedavi için mutlaka uzman hekim değerlendirmesi gereklidir.
